મુસ્લિમ કાયદામાં 'સંયુક્ત કુટુંબ' કે 'પ્રતિનિધિત્વ'નો સિદ્ધાંત માન્ય નથી: ગૌહાટી હાઈકોર્ટનો ચુકાદો

ગૌહાટી હાઈકોર્ટે મુસ્લિમ કાયદા (Mohammedan Law) ના એક મહત્વપૂર્ણ સિદ્ધાંતને પુનઃસ્થાપિત કરતા સ્પષ્ટ કર્યું છે કે મુસ્લિમ કાયદા હેઠળ દરેક વારસદારનો અધિકાર અને હિત સ્વતંત્ર અને અલગ હોય છે. આ કાયદામાં સંયુક્ત કુટુંબ (Joint Family) કે પ્રતિનિધિત્વના સિદ્ધાંત (Theory of Representation) ને કોઈ માન્યતા આપવામાં આવી નથી. તેથી, મોટા ભાઈ પાસે પોતાના ચાર સગીર (minor) ભાઈ-બહેનોના વાલી (Guardian) તરીકે તેમની માલિકીની જમીન વેચવાનો કોઈ જ કાયદાકીય અધિકાર નથી.

આ જમીન વિવાદના કેસમાં હાઈકોર્ટે વાદી (પ્લેન્ટિફ) મહિલાના ૩૦થી ૩૩ વર્ષના લાંબા સમયગાળાના કબજા (Possession) અને પ્રતિવાદીઓ (ડિફેન્ડન્ટ્સ) દ્વારા સમયસીમા (Limitation Period) ની અંદર પોતાનો હક દાવો ન કરવાની નિષ્ફળતાને ધ્યાને રાખી હતી. અદાલતે ચુકાદો આપ્યો હતો કે ભલે 1975નો વેચાણ દસ્તાવેજ (Sale Deed) સગીરોના 4/5મા હિસ્સા પૂરતો ગેરકાયદેસર અને શૂન્ય (Void) હતો, તેમ છતાં સતત કબજો અને મુદત વીતી ગઈ હોવાને કારણે વાદીએ જમીન પર પોતાનો અધિકાર અને માલિકી હક (Right, Title and Interest) સિદ્ધ કરી લીધો છે.

અદાલતનું અવલોકન અને સગીરોની મિલકત અંગે મુસ્લિમ લો

કેસની સુનાવણી કરતી વખતે જસ્ટિસ કલ્યાણ રાય સુરાનાની એકલપીઠે સર દિનશા મુલ્લાના 'પ્રિન્સિપલ્સ ઓફ મોહમ્મદન લો'નો સંદર્ભ આપતાં નોંધ્યું હતું કે, મુસ્લિમ કાયદા હેઠળ સંયુક્ત પરિવાર જેવી કોઈ વિભાવના નથી. અદાલતે તેલંગાણા હાઈકોર્ટના મોહમ્મદ નસીરુદ્દીન અહમદ ખાન વિરુદ્ધ મોહમ્મદ મુઝફ્ફરુદ્દીન મહમૂદ ખાન કેસના ચુકાદાનો ઉલ્લેખ કરીને જણાવ્યું કે, મુસ્લિમ વારસદારો 'સહ-ભાગીદારો' (Coparceners) નથી અને દરેક વારસદારનો હિસ્સો અલગ હોય છે.

 મૂળ માલિક યાદ અલીના મૃત્યુ બાદ તેમની જમીન તેમના વારસદારોને મળી હતી. વર્ષ 1975માં તેમના પુત્ર નાગર અલીએ પોતાના હિસ્સા માટે અને પોતાના ચાર સગીર ભાઈ-બહેનો (ફુલ ખાતૂન, શોમેલા ખાતૂન, નૂર મોહમ્મદ અને રોમેલા ખાતૂન) ના કાનૂની વાલી તરીકે 'દસ્તાવેજ નંબર 2913/75' દ્વારા તારુબાલ સાહાને 4 બીઘા, 2 કઠા, 10 લેચા જમીન વેચી દીધી હતી. હાઈકોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે નાગર અલી પાસે સગીરોની મિલકત વેચવાનો કોઈ અધિકાર નહોતો, તેથી આ વેચાણ દસ્તાવેજ માત્ર નાગર અલીના પોતાના 1/5મા હિસ્સા પૂરતો જ માન્ય હતો અને બાકીના 4/5મા હિસ્સા માટે શૂન્ય (Void) હતો.

કેસની પૃષ્ઠભૂમિ અને નીચલી અદાલતોનો નિર્ણય

વાદી તારુબાલ સાહાનો દાવો હતો કે તેમણે 18 ફેબ્રુઆરી 1975ના રોજ રજિસ્ટર્ડ સેલ ડીડ દ્વારા જમીન ખરીદી હતી અને ત્યારથી તેઓ 'આધિયાર' (ખેતમજૂરો) દ્વારા ત્યાં ખેતી કરીને શાંતિપૂર્ણ કબજો ધરાવતા હતા. આ ઉપરાંત સરકારી મહેસૂલી ચોપડે (જમાબંધી) પણ 1988માં તેમનું નામ દાખલ (Mutation) થઈ ચૂક્યું હતું. જોકે, 15 ફેબ્રુઆરી 2008ના રોજ પ્રતિવાદીઓએ તેમને જમીન પરથી ગેરકાયદેસર રીતે બેદખલ કરી દીધા હતા, જેથી તેમણે માલિકી હક અને કબજો પાછો મેળવવા સિવિલ સૂટ (T.S. No. 122/2008) નોધાવ્યો હતો.

સામે પક્ષે, પ્રતિવાદીઓએ દાવો કર્યો હતો કે નાગર અલી તેમના વાલી નહોતા અને તેમણે કોઈ વાલીપણાનું પ્રમાણપત્ર (Guardianship Certificate) મેળવ્યું નહોતું. તેમણે જમીન ક્યારેય વેચી નથી અને સમન્સ મળ્યા બાદ જ તેમને આ દસ્તાવેજની જાણ થઈ હતી. બારપેટાના મુંસિફ કોર્ટ (ટ્રાયલ કોર્ટ) અને ત્યારબાદ ફર્સ્ટ એપેલેટ કોર્ટે (સિવિલ જજ, બારપેટા) વાદીના પક્ષમાં ચુકાદો આપ્યો હતો અને પ્રતિવાદીઓનો કાઉન્ટર-ક્લેમ (Counter-claim) સમયમર્યાદાના કાયદા (Limitation Act) હેઠળ રદ કર્યો હતો.

હાઈકોર્ટનો આખરી નિર્ણય અને અપીલનો નિકાલ

ગૌહાટી હાઈકોર્ટે સબસ્ટેન્શિયલ ક્વેશ્ચન ઓફ લો પર વિચારણા કરતી વખતે નીચલી અદાલતોના તારણોને યોગ્ય ઠેરવ્યા હતા. અદાલતે નોંધ્યું કે લિમિટેશન એક્ટની કલમ 27 મુજબ પ્રતિવાદીઓ સમયસર કાનૂની પગલાં લેવામાં નિષ્ફળ રહ્યા હતા. પ્રતિવાદીઓનો એ દાવો કે તેમને સમન્સ મળ્યા બાદ જ વેચાણ દસ્તાવેજની ખબર પડી તે અવિશ્વસનીય માનવામાં આવ્યો હતો, કારણ કે 1988થી જમીનનું મ્યુટેશન વાદીના નામે હતું.

હાઈકોર્ટે જણાવ્યું કે પ્રતિવાદીઓ નીચલી કોર્ટના ચુકાદામાં કોઈ પણ પ્રકારની ગંભીર કાયદાકીય ભૂલ કે ખામી દર્શાવવામાં નિષ્ફળ રહ્યા છે. જેથી જસ્ટિસ કલ્યાણ રાય સુરાનાએ સેકન્ડ એપીલ (RSA/22/2012) ને ફગાવી દઈને વાદીનો માલિકી હક અને જમીનનો ખાલી કબજો સોંપવાનો નીચલી અદાલતોનો આદેશ બહાલ રાખ્યો હતો.