મુંબઈ હાઈકોર્ટનો SBI વિરુદ્ધ સખત ચુકાદો: લોન ચૂકવ્યા બાદ ટાઈટલ ડીડ ગુમ થયા તો બેંકે પ્રતિદિન ₹5,000 વળતર ચૂકવવું પડશે

મુંબઈ: મિલકતની લોન સંપૂર્ણપણે ભરપાઈ કર્યા બાદ બેંક પાસે સિક્યોરિટી તરીકે જમા કરાવવામાં આવેલા મૂળ ટાઈટલ દસ્તાવેજોની સુરક્ષા, યોગ્ય સાચવણી અને સમયસર પરત કરવાની સંપૂર્ણ જવાબદારી બેંકની હોવાનું સ્પષ્ટ કરતાં બોમ્બે હાઈકોર્ટે સ્ટેટ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (SBI) વિરુદ્ધ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને સીમાચિહ્નરૂપ ચુકાદો આપ્યો છે. હાઈકોર્ટે ઠરાવ્યું છે કે ગ્રાહકે લોન ચૂકવ્યા પછી ઘણા વર્ષો સુધી મૂળ દસ્તાવેજોની માંગણી ન કરી હોય તો પણ બેંક પોતાની જવાબદારીમાંથી મુક્ત થઈ શકતી નથી. એક્ટિંગ ચીફ જસ્ટિસ રવિન્દ્ર વી. ઘુગે અને જસ્ટિસ ગૌતમ એ. અંખડની ખંડપીઠે M/s. In Vogue Creations વિરુદ્ધ State Bank of India કેસમાં એસબીઆઈને 1 ડિસેમ્બર, 2023થી પ્રતિદિન ₹5,000ના દરે વળતર ચૂકવવાનો આદેશ આપ્યો છે. આ વળતર ત્યાં સુધી ચાલુ રહેશે જ્યાં સુધી બેંક બંને મિલકતોના જરૂરી સર્ટિફાઈડ દસ્તાવેજો મેળવીને સંપૂર્ણ ટાઈટલ રેકોર્ડનું પુનઃનિર્માણ નહીં કરે. 

કેસની વિગતો મુજબ, અરજદાર પાર્ટનરશિપ ફર્મે વર્ષ 1979માં મુંબઈની બે મિલકતો સંબંધિત મૂળ દસ્તાવેજો એસબીઆઈ પાસે લોનની સિક્યોરિટી તરીકે જમા કરાવ્યા હતા. તેમાં પ્રભાદેવી સ્થિત ઔદ્યોગિક મિલકતના એગ્રીમેન્ટ્સ અને શેર સર્ટિફિકેટ્સ તેમજ તલોજા MIDC ખાતેની મિલકતનો નોંધાયેલ લીઝ એગ્રીમેન્ટ સામેલ હતો. અરજદારે 28 ઓગસ્ટ, 2003ના રોજ લોન સંપૂર્ણપણે ભરપાઈ કરી દીધી હતી અને બેંકે બાદમાં નો-ડ્યુઝ/નો-ક્લેમ સર્ટિફિકેટ પણ આપ્યું હતું. તેમ છતાં, મૂળ ટાઈટલ દસ્તાવેજો અરજદારને પરત કરવામાં આવ્યા નહોતા અને વર્ષ 2023માં બેંકે સ્વીકાર્યું હતું કે તે દસ્તાવેજો શોધી શકવામાં નિષ્ફળ રહી છે. 

એસબીઆઈએ હાઈકોર્ટ સમક્ષ એવી દલીલ કરી હતી કે અરજદારે લોન ચૂકવ્યા પછી લગભગ 15 વર્ષથી વધુ સમય બાદ દસ્તાવેજોની માંગણી કરી હતી અને આ સમયગાળા દરમિયાન બેંકની શાખાનું સ્થળ બદલાયું હતું, જેના કારણે રેકોર્ડ શોધવામાં મુશ્કેલી પડી હતી. પરંતુ હાઈકોર્ટે આ દલીલને સ્પષ્ટ અને કડક શબ્દોમાં ફગાવી દીધી હતી. અદાલતે જણાવ્યું હતું કે લોન સંપૂર્ણપણે ચૂકવ્યા બાદ ગ્રાહકને એવી વાજબી અપેક્ષા રાખવાનો સંપૂર્ણ અધિકાર છે કે બેંક પાસે સોંપવામાં આવેલા મૂલ્યવાન મૂળ ટાઈટલ દસ્તાવેજો સુરક્ષિત રહેશે અને માંગણી થતાં તેને પરત કરવામાં આવશે. દસ્તાવેજોની સાચવણી, ઓળખ, રિટ્રાઈવલ અને પરત કરવાની યોગ્ય વ્યવસ્થા જાળવવાનો સંપૂર્ણ બોજ બેંક પર છે અને ગ્રાહકે તરત દસ્તાવેજો ન માંગ્યા હોવાના આધારે આ જવાબદારી ગ્રાહક પર નાખી શકાય નહીં. શાખાનું સ્થળાંતર, આંતરિક રેકોર્ડ ટ્રાન્સફર અથવા કર્મચારીઓમાં ફેરફાર બેંકના આંતરિક વહીવટી મુદ્દાઓ છે અને તેના પરિણામો માટે ગ્રાહકને જવાબદાર ઠેરવી શકાય નહીં, એમ હાઈકોર્ટે નોંધ્યું હતું. 

અદાલતે વધુમાં નોંધ્યું હતું કે મૂળ ટાઈટલ દસ્તાવેજો મિલકતની માલિકીની ચેઇન માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ હોય છે અને મિલકતનું વેચાણ, ગીરો, ટ્રાન્સફર અથવા અન્ય કોઈ વ્યવહાર કરતી વખતે તેની વિશેષ જરૂરિયાત રહે છે. માત્ર FIR નોંધાવવી, અખબારમાં જાહેરાત આપવી અથવા કેટલીક નકલો મેળવવી એ બેંકની મૂળ ભૂલને દૂર કરતી કાર્યવાહી નથી. હાઈકોર્ટે એસબીઆઈને ગુમ થયેલા દસ્તાવેજોની ડુપ્લિકેટ અથવા કાયદેસર સર્ટિફાઈડ કોપીઓ મેળવવા તેમજ જરૂરી એન્ડોર્સમેન્ટ, ડિક્લેરેશન, એફિડેવિટ, ઇન્ડેમ્નિટી અને અન્ય તમામ આધારભૂત દસ્તાવેજો સાથે મિલકતનો ટાઈટલ રેકોર્ડ પુનઃનિર્માણ કરવાનો નિર્દેશ આપ્યો છે. 

ચુકાદામાં રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયાના 13 સપ્ટેમ્બર, 2023ના Responsible Lending Conduct સંબંધિત નિયમોનો પણ મહત્વપૂર્ણ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. આ નિયમો મુજબ, લોન સંપૂર્ણપણે ચૂકવ્યા બાદ બેંકે 30 દિવસની અંદર મૂળ મિલકતના દસ્તાવેજો પરત કરવા જરૂરી છે. જો વિલંબ બેંકની જવાબદારીને કારણે થાય તો ગ્રાહકને પ્રતિદિન ₹5,000ના દરે વળતર ચૂકવવું પડે છે. મૂળ દસ્તાવેજો ગુમ થઈ જાય તો બેંકે ગ્રાહકને ડુપ્લિકેટ અથવા સર્ટિફાઈડ કોપીઓ મેળવવામાં મદદ કરવી અને તેનો ખર્ચ પણ ઉઠાવવો જરૂરી છે. 

એસબીઆઈએ દલીલ કરી હતી કે આરબીઆઈનો આ સર્ક્યુલર વર્ષ 2003માં બંધ થયેલી લોન પર પાછલી તારીખથી લાગુ થઈ શકે નહીં. હાઈકોર્ટે આ દલીલને મર્યાદિત હદ સુધી સ્વીકારી હતી અને જણાવ્યું હતું કે ₹5,000 પ્રતિદિનનું વળતર વર્ષ 2003થી નહીં પરંતુ સર્ક્યુલરની લાગુ તારીખ અનુસાર 1 ડિસેમ્બર, 2023થી ગણવામાં આવશે. કારણ કે તે તારીખે પણ મૂળ દસ્તાવેજો બેંક પાસેથી પરત મળવાના બાકી હતા અને બેંક દસ્તાવેજો ગુમ થયાનું સ્વીકારી ચૂકી હતી. 

આ કેસમાં બેંકિંગ ઓમ્બુડ્સમેને અગાઉ અરજદારને ₹1 લાખ વળતર આપવાની સલાહ આપી હતી અને બેંકે તે રકમ અરજદારના ખાતામાં જમા પણ કરી હતી. જોકે હાઈકોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે ઓમ્બુડ્સમેન દ્વારા આપવામાં આવેલ વળતર ગ્રાહકના અન્ય કાનૂની ઉપાયો અથવા વધુ યોગ્ય વળતર મેળવવાના અધિકારને સમાપ્ત કરતું નથી. હાઈકોર્ટે આદેશ કર્યો છે કે અગાઉ ચૂકવવામાં આવેલા ₹1 લાખની રકમ હવે પ્રતિદિન ₹5,000ના નવા વળતર સામે એડજસ્ટ કરવામાં આવશે. 

અંતે બોમ્બે હાઈકોર્ટે એસબીઆઈને સ્પષ્ટ આદેશ આપ્યો છે કે 1 ડિસેમ્બર, 2023થી પ્રતિદિન ₹5,000ના દરે વળતર ચૂકવવામાં આવે અને બંને મિલકતોના સર્ટિફાઈડ દસ્તાવેજો, જરૂરી એન્ડોર્સમેન્ટ, એફિડેવિટ, ઇન્ડેમ્નિટી તથા અન્ય સહાયક રેકોર્ડ સાથે સંપૂર્ણ ટાઈટલ રેકોર્ડ પુનઃનિર્માણ ન થાય ત્યાં સુધી આ જવાબદારી ચાલુ રહેશે. આ સમગ્ર પ્રક્રિયા 12 અઠવાડિયામાં પૂર્ણ કરવાનો પણ નિર્દેશ આપવામાં આવ્યો છે. 

આ ચુકાદો દેશભરના બેંક ગ્રાહકો અને મિલકતધારકો માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે. હાઈકોર્ટનો સ્પષ્ટ સંદેશ છે કે લોનની સિક્યોરિટી તરીકે ગ્રાહક દ્વારા બેંકને સોંપવામાં આવેલા મૂળ ટાઈટલ દસ્તાવેજો માત્ર રેકોર્ડ નથી, પરંતુ મૂલ્યવાન સંપત્તિ અધિકાર સાથે જોડાયેલા દસ્તાવેજો છે અને તેમની સુરક્ષા માટે બેંકની જવાબદારી સતત રહે છે. ગ્રાહક દસ્તાવેજો માંગવામાં મોડું કરે તે માત્ર કારણસર બેંક પોતાની બેદરકારી, રેકોર્ડ ગુમાવવાની ઘટના અથવા આંતરિક વહીવટી ખામીની જવાબદારીમાંથી બચી શકશે નહીં.