સ્ટેમ્પ ડ્યુટી કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટનો મોટો નિર્ણય: કલમ 47-A હેઠળ કાર્યવાહી માટે કપટપૂર્ણ ઈરાદો જરૂરી છે કે નહીં? મુદ્દો મોટી બેંચને સોંપાય

સુપ્રીમ કોર્ટે ઈન્ડિયન સ્ટેમ્પ એક્ટ, 1899ની કલમ 47-Aના વ્યાપ અને તેની અમલવારી અંગે એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ કાનૂની પ્રશ્ન મોટી બેંચ (Larger Bench) સમક્ષ મોકલી આપ્યો છે. જસ્ટિસ દીપાંકર દત્તા અને જસ્ટિસ શીલ નાગુની પીઠે સવાલ ઉઠાવ્યો છે કે, મિલકતનું સાચું બજારમૂલ્ય નક્કી કરવા માટે નોંધણી કે મહેસૂલી સત્તાધિકારીઓએ કાર્યવાહી શરૂ કરતા પહેલા શું પક્ષકારોનો દગાખોરી અથવા "કપટપૂર્ણ ઈરાદો" (Fraudulent Intention) અને ઈરાદાપૂર્વક ઓછું મૂલ્યાંકન (Wilful Undervaluation) સાબિત કરવું જરૂરી છે કે નહીં

આ કાનૂની વિવાદ ભારત પેટ્રોલિયમ કોર્પોરેશન લિમિટેડ (BPCL) અને ધ ડિસ્ટ્રિક્ટ રેવેન્યુ ઓફિસર (સ્ટેમ્પ્સ) વચ્ચેના કેસમાંથી ઉદ્ભવ્યો છે. BPCL એ ભારત સરકાર (ડેપ્યુટી/આસિસ્ટન્ટ સોલ્ટ કમિશનર) પાસેથી જમીન ખરીદી હતી. 2014માં ચેક મારફતે પૂરેપૂરું વેચાણ અવેજ ચૂકવીને કબજો મેળવાયો હતો અને 24 જૂન, 2016ના રોજ વેચાણ દસ્તાવેજ રજૂ કરાયો હતો. દસ્તાવેજમાં જમીનનો ભાવ ચોરસ ફૂટ દીઠ ₹168.30 દર્શાવવામાં આવ્યો હતો, જ્યારે સરકારી ગાઈડલાઈન વેલ્યુ (સર્કલ રેટ) ₹500 પ્રતિ ચોરસ ફૂટ હતી. રજીસ્ટ્રિંગ ઓથોરિટીએ કલમ 47-A હેઠળ કેસ કલેક્ટરને મોકલી આપીને 22 ઓગસ્ટ, 2016ના રોજ વધારાની સ્ટેમ્પ ડ્યુટી ચૂકવવા માટે શો-કોઝ નોટિસ પાઠવી હતી. મ Madras હાઈકોર્ટના સિંગલ જજની બેંચે 'વી.એન. દેવદાસ' કેસના આધારે નોટિસ રદ કરી હતી, પરંતુ ડિવિઝન બેંચે આ આદેશ ઉથલાવી દેતાં BPCL એ સુપ્રીમ કોર્ટના દ્વાર ખટખટાવ્યા હતા.

કેસની સુનાવણી દરમિયાન જસ્ટિસ દીપાંકર દત્તા અને જસ્ટિસ શીલ નાગુની બેંચે સુપ્રીમ કોર્ટના જ 2009ના ચુકાદા 'વી.એન. દેવદાસ વિ. ચીફ રેવેન્યુ કન્ટ્રોલ ઓફિસર' (V.N. Devadoss v. Chief Revenue Control Officer) અને ત્યારબાદના 'રજિસ્ટ્રાર ઓફ એશ્યોરન્સ વિ. એએસએલ વ્યાપાર' (Registrar of Assurances v. ASL Vyapar Pvt. Ltd.) પર ગંભીર અસંતોષ વ્યક્ત કર્યો હતો. અગાઉના ચુકાદાઓમાં એવું ઠરાવાયું હતું કે કલમ 47-Aનો ઉપયોગ ત્યારે જ થઈ શકે જ્યારે ટેક્સ ચોરી કરવા માટે ઈરાદાપૂર્વક કે કપટપૂર્વક ઓછું મૂલ્યાંકન કરવામાં આવ્યું હોય. આ વિચારધારા સામે અસહમતિ દર્શાવતા સુપ્રીમ કોર્ટે અવલોકન કર્યું કે:

“અમારા વિચારપૂર્વકના અભિપ્રાય મુજબ, 'ઈરાદાપૂર્વકનું ઓછું મૂલ્યાંકન' અને/અવા 'કપટપૂર્ણ ઈરાદો'ને કલમ 47-A ની અંદર એક આંતરિક ઘટક તરીકે વાંચી શકાય નહીં. પ્રામાણિકપણે થયેલા ઓછા મૂલ્યાંકન અને કપટપૂર્ણ મૂલ્યાંકન વચ્ચે કાયદાકીય રીતે કોઈ ભેદરેખા દોરવી એ આ જોગવાઈના મૂળ શબ્દો અને કાયદાની ભાવનાથી તદ્દન વિપરીત છે.”

અદાલતે સ્પષ્ટ કર્યું કે કલમ 47-A ની જોગવાઈઓ માત્ર ખરીદનાર કે વેચનારના ગુનાહિત કે ખરાબ ઈરાદા (Culpable Mindset) પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાને બદલે મિલકતનું વાસ્તવિક બજારમૂલ્ય નક્કી કરવા માટે બનાવેલી છે. જો કાયદામાં સ્પષ્ટ ન હોવા છતાં 'કપટપૂર્ણ ઈરાદો' સાબિત કરવાનું ફરજિયાત બનાવવામાં આવે, તો તે ન્યાયિક કાયદા ઘડતર (Judicial Legislation) સમાન ગણાશે. કાયદા મુજબ રજિસ્ટ્રિંગ ઓથોરિટી પાસે માત્ર "માનવા માટેનું કારણ" (Reason to believe) હોવું જરૂરી છે કે મિલકતનું સાચું મૂલ્ય દર્શાવવામાં આવ્યું નથી.

અદાલતે આ સમસ્યા સમજાવવા માટે બે ઉદાહરણો પણ આપ્યા. પ્રથમ, એક "પ્રામાણિક વેચાણ" (Honest Sale) જ્યાં કાનૂની વિવાદ કે અન્ય મર્યાદાઓને કારણે મિલકત ગાઈડલાઈન રેટ કરતા ઓછા ભાવે વેચાઈ હોય. જો 'કપટપૂર્ણ ઈરાદા'ને કાર્યવાહીનો આધાર બનાવાય, તો પ્રામાણિક ખરીદનારે વગર કોઈ વાંકે પોતાની દાનત સાફ હોવાનો બચાવ કરવો પડશે. બીજું, એક "કપટપૂર્ણ વેચાણ" (Fraudulent Sale) જ્યાં ₹2 કરોડની મિલકત ₹1.5 કરોડમાં દર્શાવી બાકીના નાણાં રોકડેથી ચુકવાયા હોય. જો નોટિસ આપતા પહેલા જ ઓથોરિટી પાસે ફ્રોડના પુરાવા માંગવામાં આવે, તો આવી કાળી કમાણી કે ગુપ્ત વ્યવહારો સામે તપાસ શરૂ જ થઈ શકશે નહીં, કારણ કે તેના પુરાવા પક્ષકારો પાસે જ હોય છે. આથી જુનો ટેસ્ટ પ્રામાણિક કેસો માટે "અતિ કડક" અને છુપા વ્યવહારો માટે "અતિ નરમ" સાબિત થાય છે.

આ તમામ તથ્યો ધ્યાને રાખીને સુપ્રીમ કોર્ટે નીચે મુજબના બે મુખ્ય પ્રશ્નો મોટી બેંચને રીફર કર્યા છે:

• a. શું 'વી.એન. દેવદાસ' (અને ત્યારબાદ 'એએસએલ વ્યાપાર') કેસમાં કલમ 47-A ની અપાયેલી વ્યાખ્યા સાચી છે કે કલમ 47-A હેઠળ પક્ષકારોના ખરાબ ઈરાદાની ગેરહાજરી હોવા છતાં, દસ્તાવેજની બાહ્ય સ્થિતિથી પર જઈને મિલકતનું વાસ્તવિક મૂલ્ય નક્કી કરવા અધિકારીઓ સત્તા ધરાવે છે?

• b. શું 'રમેશચંદ બંસલ' અને 'શાંતિ ભૂષણ' કેસમાં નક્કી કરાયેલા કાનૂની સિદ્ધાંતો સાચો કાયદો રજૂ કરે છે કે નહીં?