અલાહાબાદ હાઈકોર્ટનો મહત્વનો ચુકાદો: અણનોંધાયેલા દસ્તાવેજોના આધારે મિલકત પર માલિકી કે કબ્જાનો દાવો ન થઈ શકે

અલાહાબાદ હાઈકોર્ટે મિલકત સંબંધિત એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો આપતા સ્પષ્ટ કર્યું છે કે રજિસ્ટ્રેશન એક્ટ અને ટ્રાન્સફર ઓફ પ્રોપર્ટી એક્ટ હેઠળ અણનોંધાયેલા (Unregistered) લીઝ ડીડના આધારે મિલકત પર કોઈ કાનૂની હક, માલિકી કે કબ્જાની માંગણી કરી શકાય નહીં. માય મિલકત સંબંધી વિવાદ અંગેની પ્રથમ અપીલ (First Appeal No. 701 of 2026) ની સુનાવણી કરતા જસ્ટિસ અનિશ કુમાર ગુપ્તાની સિંગલ બેંચે આગ્રાની એડિશનલ ડિસ્ટ્રિક્ટ જજ કોર્ટના આદેશને યોગ્ય ઠેરવીને અપીલકર્તાઓની અરજી ફગાવી દીધી છે.

શું હતો સમગ્ર મામલો?

આ કેસની વિગત મુજબ, અપીલકર્તા 'રંગજી સહકારી આવાસ સમિતિ લિમિટેડ' અને અન્ય એક સંસ્થાએ પાઠક વૃંદાવન ચેરિટેબલ ટ્રસ્ટ (વેદિક આશ્રમ ચેરિટેબલ ટ્રસ્ટ) પાસેથી વર્ષ 1992માં 90 વર્ષના સમયગાળા માટે સબ-લીઝ પર જમીન મેળવી હતી. આ માટે લાખો રૂપિયાનું પ્રીમિયમ પણ ચૂકવવામાં આવ્યું હતું. જોકે, પૂરતી સ્ટેમ્પ ડ્યૂટી ન ભરાવાને કારણે આ સબ-લીઝ ડીડનું સત્તાવાર રજિસ્ટ્રેશન થઈ શક્યું નહોતું.

ત્યારબાદ, ટ્રસ્ટે વર્ષ 2014માં 'M/s સમૃદ્ધિ ઈન્ફ્રા સિટી પ્રાઈવેટ લિમિટેડ' (સામે પક્ષ) ના નામે 3,852 ચોરસ મીટર જમીનનો વિધિવત નોંધાયેલો (Registered) સબ-લીઝ કરાર કરી આપ્યો હતો અને તેનો કબ્જો પણ સોંપ્યો હતો.

જ્યારે રજિસ્ટર્ડ લીઝ ધરાવતી કંપનીએ બાંધકામ શરૂ કર્યું, ત્યારે અપીલકર્તાઓએ સિવિલ કોર્ટમાં દાવો (Original Suit No. 91 of 2026) દાખલ કરીને પોતાને સબ-લીઝી જાહેર કરવા, જમીનનો કબ્જો પાછો મેળવવા અને પ્રતિમાસ ₹10 લાખના નુકસાની વળતર (Mesne Profits) ની માંગ કરી હતી.

કોર્ટનું અવલોકન અને તારણ

સામે પક્ષે સિવિલ પ્રોસિજર કોડ (CPC) ની Order VII Rule 11 હેઠળ અરજી કરી દાવો રદ કરવાની માંગ કરી હતી, જેને ટ્રાયલ કોર્ટે ગ્રાહ્ય રાખી હતી. આ નિર્ણય સામે અપીલકર્તાઓએ હાઈકોર્ટના દરવાજા ખટખટાવ્યા હતા.

હાઈકોર્ટે બંને પક્ષોની દલીલો સાંભળ્યા બાદ નીચે મુજબના મહત્વના કાનૂની મુદ્દા સ્પષ્ટ કર્યા:

1. રજિસ્ટ્રેશન એક્ટની કલમ 17 અને 49: એક વર્ષથી વધુ સમયગાળા માટેના કોઈપણ લીઝ કરારનું રજિસ્ટ્રેશન ફરજિયાત છે. અણનોંધાયેલો દસ્તાવેજ મિલકતમાં કોઈ હક કે હિત ઉત્પન્ન કરતો નથી અને તેને પુરાવા (Evidence) તરીકે પણ ગ્રાહ્ય રાખી શકાય નહીં.

2. ટ્રાન્સફર ઓફ પ્રોપર્ટી એક્ટની કલમ 53A (Part Performance): કોર્ટે નોંધ્યું કે કલમ 53A માત્ર કબ્જો જાળવી રાખવા માટેનું એક રક્ષણાત્મક કવચ છે, પરંતુ તેના આધારે નવો દાવો દાખલ કરીને કબ્જો મેળવવાની કે માલિકી હક જાહેર કરવાની માંગ કરી શકાય નહીં. વળી, અપીલકર્તાઓ પોતે જ કબ્જામાં નહોતા.

3. ટ્રસ્ટને પક્ષકાર ન બનાવવો: અપીલકર્તાઓએ મૂળ જમીન માલિક એવા ટ્રસ્ટને કેસમાં પક્ષકાર (Party) બનાવ્યા ન હોવાથી દાવો 'Non-joinder of parties' ના કારણે પણ કાનૂની રીતે ટકી શકે તેમ નહોતો.

તમામ પાસાં ધ્યાને રાખીને, અલાહાબાદ હાઈકોર્ટે ટ્રાયલ કોર્ટના ચુકાદાને બહાલ રાખ્યો હતો અને અણનોંધાયેલા દસ્તાવેજોના આધારે કરાયેલી અપીલને રદબાતલ ઠેરવી હતી.