ગુજરાત હાઈકોર્ટનો મહત્ત્વપૂર્ણ ચુકાદો: જમીન સંપાદનમાં મકાન-બાંધકામ પર 12% વધારાનું વળતર મળવાપાત્ર નથી — હાઈકોર્ટે કહ્યું, કલમ 30(3) હેઠળનો લાભ ફક્ત જમીનના બજાર મૂલ્ય પર જ લાગુ

અમદાવાદ, 17 સપ્ટેમ્બર, 2026: ગુજરાત હાઈકોર્ટના મુખ્ય ન્યાયાધીશ સુનિતા અગ્રવાલ અને જસ્ટિસ ડી.એન. રેની બેન્ચે એક મહત્ત્વપૂર્ણ ચુકાદામાં સ્પષ્ટ કર્યું છે કે જમીન સંપાદન કાયદા, 2013 (RFCTLARR Act)ની કલમ 30(3) હેઠળ મળતું 12% વધારાનું વળતર ફક્ત જમીનના બજાર મૂલ્ય પર જ લાગુ પડે છે, જમીન પર બનેલા મકાન કે બાંધકામ (સુપરસ્ટ્રક્ચર) પર નહીં. કોર્ટે ઘનશ્યામભાઈ વેલજીભાઈ ગબાણી અને અન્યની સ્પેશિયલ સિવિલ અરજી નંબર 12231/2026 ફગાવી દેતાં જણાવ્યું કે અરજદારોની દલીલ કાયદેસર રીતે ટકી શકે તેમ નથી.

કેસની પૃષ્ઠભૂમિ

અરજદારોએ 13 ઓગસ્ટ, 2026ના રોજ આ અરજી દાખલ કરી હતી, જેમાં સ્પેશિયલ લેન્ડ એક્વિઝિશન ઓફિસર દ્વારા 8 સપ્ટેમ્બર, 2022ના રોજ પસાર કરાયેલા એવોર્ડને પડકારવામાં આવ્યો હતો. અરજદારોની મુખ્ય દલીલ એવી હતી કે એવોર્ડમાં જમીનના બજાર મૂલ્ય પર 12% વધારાનું વળતર તો આપવામાં આવ્યું, પરંતુ જમીન પર બનેલી G+3 માળની ઇમારત (સુપરસ્ટ્રક્ચર) પર 12% વધારાનું વળતર આપવામાં આવ્યું નથી, જે કલમ 30(3) હેઠળના વૈધાનિક લાભનો ઇનકાર છે.

અરજદારોની દલીલો

અરજદારો વતી વકીલ એસ. એમ. કિકાણીએ દલીલ કરી કે કલમ 3(p)માં "જમીન"ની વ્યાખ્યામાં "જમીનમાંથી ઉત્પન્ન થતા લાભો અને પૃથ્વી સાથે જોડાયેલી વસ્તુઓ અથવા કાયમી ધોરણે જોડાયેલી વસ્તુઓ"નો સમાવેશ થાય છે. તેથી કલમ 30(3)માં વપરાયેલા "જમીન" શબ્દને આ વ્યાખ્યા અનુસાર સમજવો જોઈએ અને 12% વધારાનું વળતર મકાન-બાંધકામ પર પણ લાગુ થવું જોઈએ. તેમણે દલીલ કરી કે કલમ 26 અને 27ને એકસાથે વાંચતાં, કલમ 27 હેઠળ નક્કી થતા વળતરમાં જમીનના બજાર મૂલ્ય ઉપરાંત જમીન સાથે જોડાયેલી મિલકતોનું મૂલ્ય પણ સામેલ હોય છે. તેમણે કલમ 3(u)માં "બજાર મૂલ્ય"ની વ્યાખ્યા અને કલમ 29માં મકાન તથા અન્ય અચળ મિલકતના મૂલ્યાંકન અંગેની જોગવાઈઓનો સંદર્ભ આપીને કહ્યું કે "જમીન" અને "બજાર મૂલ્ય" શબ્દોને એકસમાન અર્થમાં સમજવા જોઈએ. તેમણે મદ્રાસ હાઈકોર્ટના કે. કોદીસ્વરન વિરુદ્ધ સ્પેશિયલ ડિસ્ટ્રિક્ટ રેવન્યુ ઓફિસર (2024) ચુકાદાનો પણ આધાર લીધો.

કોર્ટનું વિશ્લેષણ

કોર્ટે જણાવ્યું કે અરજદારોએ 2022ના એવોર્ડ અંગે ચાર વર્ષની વિલંબની કોઈ સ્પષ્ટતા કરી નથી. અરજદારોએ 24 માર્ચ, 2023ના રોજ વળતર સ્વીકાર્યા બાદ કલમ 64 હેઠળ લેન્ડ રેફરન્સ કેસ નંબર 174/2024 દાખલ કર્યો છે, જે LARRA (લેન્ડ એક્વિઝિશન, રિહેબિલિટેશન એન્ડ રિસેટલમેન્ટ ઓથોરિટી) સમક્ષ પેન્ડિંગ છે.

કોર્ટે કલમ 26, 27, 28, 29 અને 30નું વિસ્તૃત વિશ્લેષણ કરતાં જણાવ્યું કે કલમ 26 ફક્ત જમીનના બજાર મૂલ્ય નક્કી કરવાના માપદંડો આપે છે, જેમાં જમીન સાથે જોડાયેલી વસ્તુઓ કે સુપરસ્ટ્રક્ચરનું મૂલ્યાંકન સામેલ નથી. કલમ 27 જણાવે છે કે વળતરમાં જમીન સાથે જોડાયેલી તમામ મિલકતો સામેલ હશે. કલમ 29 એ મકાન, વૃક્ષો અને ઊભા પાકના મૂલ્યાંકન માટેની અલગ જોગવાઈ છે. કલમ 30(3)માં સ્પષ્ટ શબ્દોમાં જણાવાયું છે કે 12% વધારાનું વળતર "કલમ 26 હેઠળની જમીનના બજાર મૂલ્ય" પર ગણવામાં આવશે. આ શબ્દો "પ્રદાન કરેલ કલમ 26" દ્વારા ગુણાત્મક બનાવવામાં આવ્યા છે, તેથી તેમાં કલમ 29ને સામેલ કરવાનો કોઈ આધાર નથી

કોર્ટે જણાવ્યું કે કલમ 30(3)માં વપરાયેલા "એવા બજાર મૂલ્ય" શબ્દો પણ કલમ 26 હેઠળના જમીનના બજાર મૂલ્યને જ સંદર્ભિત કરે છે. તેથી કલમ 3(p)માં "જમીન"ની વ્યાખ્યાને કલમ 30(3)માં લાગુ કરવાની અરજદારોની દલીલ ફગાવી દેવામાં આવી.

સુપ્રીમ કોર્ટના ચુકાદાનો આધાર

કોર્ટે સુપ્રીમ કોર્ટના કમિશનર, ગદગ સબ-ડિવિઝન વિરુદ્ધ માથાપતિ બસવણ્ણેવ્વા (1995) 6 SCC 355 ચુકાદાનો સંદર્ભ આપ્યો, જેમાં જમીન સંપાદન કાયદા, 1894ની કલમ 23(1A)નું અર્થઘટન કરવામાં આવ્યું હતું. સુપ્રીમ કોર્ટે જણાવ્યું હતું કે 12% વધારાનું વળતર ફુગાવા અને મિલકતના મૂલ્યમાં થતા વધારાને પ્રતિબિંબિત કરવા માટે આપવામાં આવે છે, કારણ કે જમીનનું બજાર મૂલ્ય સૂચના પ્રકાશિત થવાની તારીખે સ્થિર થઈ જાય છે. આ તર્ક મકાન કે સુપરસ્ટ્રક્ચરને લાગુ પડતો નથી, કારણ કે તે ઘસારાને પાત્ર (depreciable) મિલકતો છે. આમ, કલમ 30(3) હેઠળનો 12% વધારાનો લાભ કલમ 29 હેઠળ નક્કી થતી મિલકતોને લાગુ પડતો નથી.

મદ્રાસ હાઈકોર્ટના ચુકાદાને અસ્વીકાર

કોર્ટે મદ્રાસ હાઈકોર્ટના કે. કોદીસ્વરન ચુકાદાને અસ્વીકાર કરતાં જણાવ્યું કે તે ચુકાદો ફક્ત કલમ 3(p)માંની "જમીન"ની વ્યાખ્યા પર આધારિત છે અને કલમ 30(3)નો હેતુ તથા અન્ય પાસાંઓ ધ્યાનમાં લેવામાં આવ્યા નથી. કોર્ટે કહ્યું કે તે ચુકાદાના તર્ક સાથે સહમત થવું મુશ્કેલ છે.

અંતિમ ચુકાદો

કોર્ટે અરજદારોની દલીલોમાં કોઈ પદાર્થ ન જોતાં સ્પેશિયલ સિવિલ અરજી ગુણદોષથી રહિત હોવાનું જણાવીને ફગાવી દીધી. કોર્ટે કોઈ ખર્ચ અંગે આદેશ આપ્યો નથી. આ ચુકાદો જમીન સંપાદન કાયદા હેઠળ વળતરના નિર્ધારણમાં મહત્ત્વપૂર્ણ સ્પષ્ટતા પૂરી પાડે છે અને એ સ્થાપિત કરે છે કે 12% વધારાનું વળતર ફક્ત જમીનના બજાર મૂલ્ય પર જ લાગુ પડે છે, જમીન પરના બાંધકામ પર નહીં.